गद्धेचाळीशी

"घोडा दहा वर्षांचा झाला तरी लोळतोय बघ" अशा प्रकारे प्रकट दिनाचा उद्धार होणारी माझी पिढी नसली तरी वाढदिवस ही काही साजरा वगैरे करायची घटना आहे किंवा नेमकं सांगायचं तर त्या निमित्ताने पार्टी नामक खर्च ड्यू असलाच पाहिजे हेही आमच्या बाबतीत फारसं झालं नाही. घरी आधी आईने आणि आता मुलांनी औक्षण केलं की त्या दिवसाच्या काय त्या भावना दाटून येतात आणि पुढच्याच क्षणाला लिस्टवरचं काम पुढ्यात येतं. त्यामुळे ते स्वीट सिक्स्टिन, झालचं तर एकविशी, पंचविशी शिवाय तिशी हे सगळे टप्पे  म्हणायचे तर येणार होते त्या त्या वेळी आले. 

तरी देखील माझ्या वयाच्या मैत्रिणींबरोबर बोलताना या वर्षात चाळीशी हा शब्द मधेच येउन जातो आणि मग इतक्यात होणाऱ्या काही बदलांकडे लक्ष जातं. अगदी मागचं दशक म्हटलं तरी वाघ मागे लागल्यासारखी कामं, करीयरचे टप्पे आणि त्या अनुषंगाने येणारं फ्रस्ट्रेशन आणि आनंद दोन्हीचा मोठा भाग होता. यातलं काही कमी झालं तर त्याची उणीव भासणार असं काहीसं. आणि मग मधेच कधीतरी अचानक ही पेस, ही धावाधाव कमी करायला हवी असं आतून कुठेतरी वाटायला लागलं. मी अगदी जुन्या पोस्ट मध्ये काळ्या जीभेचा उल्लेख झालाय तसं काही गोष्टी जुळून आल्या. नॉर्थ वेस्टला आधीच आलो होतो. इस्ट कोस्टपेक्षा इथे तसं निवांत कल्चर. धावपळीची नोकरी, प्रवास डिमांड केल्यामुळे तिला अलविदा आणि मग मध्ये केलेले कॉण्ट्रेक्ट जॉब्ज डिमांडिंग असले तरी त्याला अंत होता आणि मग आता करते ती निवांत म्हणणार नाही पण त्यातल्या त्यात मधल्या पेसवाली नोकरी मागच्या वर्षी साधारण याच वेळेस हातात आली.

आधीची थोडी मोठी पोजीशन सोडून ही घ्यावी का हा निर्णय का माहित नाही पण फार विचार न करता घेऊन टाकला. काय म्हणतात ते ट्राय करूया फार फार तर काय होईल काही महिन्यांनी पुन्हा दुसरी शोधावी लागली तर शोधू असं एकदा मनाशी म्हटल्याचं आठवतं. आता हे लिहिताना ते आठवलं की वयाच्या आधीच्या टप्प्यात ही "होईल ते होईल" वृत्ती नव्हती. काही तरी बदलतंय याची ही बहुतेक पहिली पायरी होती.

मागची काही वर्षे करियर सोडून काही करण्यासाठी वेळ द्यायला मिळाला नव्हता आता तो वेळ निर्माणही केला आणि सगळ्यात पहिले पोहायला शिकायचा वर्ग सुरु केला. पाण्यात पडले आहे आणि पोहण्यातला तरबेजपणा अजून सरावाने येईल पण श्रीगणेशा राहिला होता त्याला मार्गी लावलं. आणि हे फक्त माझ्यासाठीच असं नाही. मुलाला स्केटिंग शिकताना नवऱ्याला आवड आहे हे ओळखून त्यालाही प्रोत्साहन दिलं. म्हटलं तर "छोटी छोटी बातें" पण ही किती मोठा आनंद मिळवून देतात याचा अनुभव घ्यायला मी इतकी वर्षे का थांबले? बहुतेक ती जुनी म्हण,"वेळेपेक्षा आधी काही मिळत नाही", ही अशा प्रकारे खरी होत असावी.

वरचं पोहण्याचं उदाहरण दिलं तश्या छोटी छोटी बातें वाल्या बऱ्याच गोष्टी आहेत ज्यामुळे थोडा वर्क लाइफ़ balance आला आणि स्वतःसाठी diversion theorem मिळालं.

अर्थात याच छोट्या छोट्या आनंदात यायचे ते मिठाचे खडेही येतात. आजकाल पेशन्स आणि बऱ्याच घटनांकडे एकंदरीत सकारात्मक पहायचा चष्मा कुठून मिळाला हे मात्र लक्षात येत नाही. कधी तरी वाटतं ते तसं नसेल कदाचित घटना न पटणाऱ्या असल्या तरी immunity वाढली असावी. यामुळे काही गमती जमती घडतात.
माझ्या बाबतीत म्हणायचं तर माझ्या वयाच्या काही मैत्रिणीपेक्षा माझी मुलं तशी लहान आहे. त्याचा मला फायदा असा आहे की मला घरी लाईट मूडमध्ये राहणं महत्वाचं आहे.  सोबतीला लहान मुलं असल्यामुळे त्यांच्याबरोबर अवखळ वागलं तर गोष्टी सहजपणे होतात. माझ्या अवतीभवतीचा टोन लाईट करणं हे मी बरेचदा पुर्वीही करायचे फक्त आता त्याची वारंवारता वाढली आहे. त्या दिवशी आमच्याकडच्या निवृत्त होणाऱ्या एकाला गुड बाय मेल करतानाचं त्याचं उत्तर फार आवडलं "You brought the much needed fun element to our team" फार फार तर दहा महिने मी त्याच्याबरोबर असेन आणि  त्यानं दिलखुलासपणे असं म्हणणं हे माझ्यासाठी फार महत्वाचं आहे.  आता practically बोलायचं तर अर्ध आयुष्य जवळ जवळ संपलं आणि आता मला कुणी मी कामात कणखर आहे म्हणण्यापेक्षा तू रोज इथे येतेस हे आम्हाला आवडत आणि तुझ्यामुळे टीमचा असाही फायदा होतो हे म्हणणं मला जास्त आवडलं. कुठल्या मोठ्या पदाला जाऊन खडूस डेमेजर होण्यापेक्षा हे छान नाही का? हा तो सकारात्मक दृष्टीकोण वेळ लागली पण येतोय आणि त्याने मी सुखावतेय.

मध्ये मध्ये स्त्री सुलभ होर्मोन्स आपलं काम करतात आणि मग होणाऱ्या मूड स्विंगचा त्रास माझ्या कुटुंबाला होत असणार. त्यांनी मला समजून घेणं यातून आमची मैत्री रंगतेय. आजवरच्या वाटेवर अनेक मित्र-मैत्रिणी आले आणि गेले आणि तरीही मैत्रीचं हे पर्व मला जास्त भावतंय. कदाचित या वयाची ती गरज असेल. दोन तीन पण मोजकेच लोकं मला खरं ओळखतात. बाकीच्यांनी त्या पातळीवर यायची गरज नाही हे मान्य केले आहे.
हे न संपणारं मनोगत मी आणखी उदाहरणं देऊन (अजून) बोरिंग करू शकते पण मला वाटतं आता जवळचं धूसर व्हायला लागलं तरी दुरचं स्पष्ट दिसतंय. ते आधी पाहिलं नाही याबद्दल पूर्ण समाधान नाही असं नाही म्हणणार पण त्या अज्ञानात नाही याचं समाधान आहे,

मागच्या आठवड्यात ब्लॉगलाही आणखी एक वर्ष पूर्ण झालं आणि ते साजरं केलं, नाही असं नाही फक्त ते ब्लॉगवर व्यक्त केलं नाही. मुलांचे पाचच्या पुढचे वाढदिवस कसे घरगुती साजरे करतात तसं. आजचा माझा वाढदिवस मात्र मी साजरा करतेय. ब्लॉगवर आणि प्रत्यक्षात सुद्धा. जे काही मागचे काही महिने सुरु आहे, जे शब्दात मांडणं कठीण आहे पण माझ्यासारखी कुणी ४० हा एक आकडा आहे म्हटलं तरी तो इतर दशकांपेक्षा वेगळा आहे हे अनुभवत असेल तर तिला मी जे लिहिलं नाही ते नक्की कळेल.

ही पोस्ट त्या हिमनगाचं टोक म्हणूया हवं तर पण इथून पुढे आकड्याचं भय वाटणार नाही. दूरचं नीट दिसतंय त्यामुळे जवळचे प्रश्न छोटे होतील. आताच वसंत आल्यामुळे आमच्या गावातलं धुकं दूर होतंय तसचं माझ्याही डोळ्यावरचं धुकं दूर होतंय. मला माझी मी सापडतेय आणि त्या  पूर्वीपासून असलेल्या पण थोड्या वाढलेल्या अवखळपणाला गद्धेचाळीशी असं गोंडस नाव देऊन मी  माझं हे खास दशक साजरं करण्यासाठी सिद्ध होतेय.
या माझ्या मलाच वाढदिवसाच्या अनेक शुभेच्छा :)
   

भय इथले....

आवडतं मला माझं स्त्री असणं. त्यामुळे मला काही खास वागणूक मिळावी असं कधी म्हणावंसं वाटत नाही; पण त्यामुळे संधीही नाकारल्या जाऊ नयेत इतकी माफक अपेक्षा मात्र आहे. माझ्या आई वडिलांनी मला मोठं करताना केलेल्या कष्टांची जाणीव मला आहे. म्हणून त्यांची काळजी घेणे, ही जबाबदारी मी दुसरा कुणी पुरुष आहे म्हणून त्याच्यावर ढकलणार नाही. त्याच प्रमाणे माझी मुलं, माझा संसार ही माझीदेखील तितकीच जबाबदारी आहे, याची संपूर्ण जाणीव मला आहे. त्यामुळे माझ्या व्यावसायिक जीवनात काही तडजोडी केल्या तरी ती जबाबदारी झटकून त्या कर्त्या पुरुषावर ब्रेड/बटर साठी मी विसंबून राहणार नाही. त्यासाठी जितके कष्ट तो उपसतोय तितकेच मीही करतेय. त्याची जाणीव मला आहे फक्त माझ्यासारख्या अनेक अशा झगडणाऱ्या स्त्री असतील ज्यांना हे असं सगळं वागण्याबद्दलची जी पोचपावती नेहमीच मिळत नाही, हे मात्र मला खटकतं. कोणी कितीही नाकारली तरी ही वस्तूस्थिती आहे. 

शंभरात अशी एक तरी व्यक्ती असते जी कुठून तरी अचानक उगवते, ज्यांचा तुमच्या रोजच्या संघर्षाशी काही संबंध नसतो पण तुम्ही स्त्री आहात म्हणून एखादा शेलका अभिप्राय मारून ते तुमची उमेद खच्ची करण्याचं त्यांचं काम करत असतात. बाकीच्यांचं माहित नाही पण मला अशी शेलकी माणसं भेटली की उमेद उलट वाढते आणि अशांच्या अज्ञानाची कीव येते. 

स्त्रीला कमी लेखणं हे असं सुरु होतं. मग कधीतरी त्यातली एखादी सगळ्यांच्या तावडीत सापडते. तिचा गुन्हा हा असतो की तिने तिच्या जोडीचे पुरुष जसे निर्भयपणे वागतील तसं किंवा त्याच्या जवळ जाणारं काही छोटं कृत्य केलं असतं. पण आता ती मिळालीच आहे तर तिला सगळ्यात पहिले उपभोगून, तिची विटंबना करून मग वर तिचीच चूक कशी आहे किंवा पुन्हा असं झालं तर तिला कसं वागवलं जाईल याच्या सार्वत्रिक धमक्या दिल्या जातात. 

आज जागतिक महिला दिन आहे  तर त्यानिमिताने मी माझाच ब्लॉग वाचला तर मला  पुन्हा एकदा लक्षात येतं की स्त्रीला भोगवस्तू म्हणून वागवण्यात जगात सगळीकडे अहमहमिका लागलीय. मग ती ८३-८४ मध्ये इराणमध्ये अडकलेली बेट्टी असो नाहीतर आता २०१० मध्ये सुटका केलेली पण आपलं १९ वर्षाचं आयुष्य हरवलेली जेसी असो. आपल्या देशातली तर अनेक प्रकरणं "त्या" एका प्रकरणानंतर बाहेर आली आहेत. उदाहरण शोधायला आपण शोधू आणि सगळीच उदाहरणं काही नकारात्मक आहेत असं नाही पण जेव्हा आपण एकविसाव्या शतकातले म्हणवून घेतो, या काळाच्या प्रगतीची उदाहरणे देतो तेव्हा आपली मानसिक प्रगती तपासली तर त्याबाबतचं चित्र फार काही बदललं आहे असं नाही आहे. 

नेहमी काही तावडीत सापडून तुमची विटंबना होणार नसते तर तुम्ही स्त्री आहात म्हणून तुमचं पाऊल मागं खेचणारी एखादी तरी व्यक्ती, संधी मिळेल, तशी तुमच्या आयुष्यात येत असते. त्यामुळे एकुणात भय इथले संपत नाही हे कटू असलं तरी सार्वत्रिक सत्य आहे. 

ता.क. - ही पोस्ट त्या नराधम विचारांशी सामना करणाऱ्या प्रत्येक स्त्रीसाठी आहे. हे विचार कधी आणि कसे बदलले जातील याबद्दल आता काहीही बोलणं कठीण असलं तरी ही परिस्थिती बदलावी अशी फक्त स्त्रियाच नाही तर बऱ्याचशा पुरुषांचीदेखील इच्छा आहे. या सगळ्या अंधारात आशेचा हाच एक काय तो किरण. 

गाणी आणि आठवणी १८- केव्हा कसा येतो वारा

एक निवांत दिवस मिळावा आणि एका मैफिलीला जायचा योग. आपल्या आवडीचा गायक/ गायिका आहे हे इतकचं आपल्याला माहित असतं. बाकी, संगीत आणि गाणी नवीन असली तरी सगळीच टवटवीत आणि मनाला लगेच भावणारी. अशा मैफिलीची सांगता होताना मन भरून येतच पण ते शेवटचं गाणं नंतर कित्येक दिवस पाठपुरावा केल्यासारखं आपल्याला आठवतं. मग फक्त ते एकच गाणं आपण मिळवून ऐकत राहावं. त्या गाण्याचं गारुड आपल्याला शब्दात करता येणार नाही हे माहित असतं तरी त्याबद्दल लिहावंसं वाटतं. तो अनुभव कसा कायमचा जतन करून ठेवण्यासारखा. अर्थात माझ्यासारख्या दोनेक वर्षांनी मायदेशात जाणाऱ्या शिवाय जिथे मराठी (आणि एकंदरीत देशातल्या) गायकांचे कार्यक्रम फारसे होत नाहीत अशा ठिकाणी राहणाऱ्या  व्यक्तीला अशी मैफल अचानक एका अल्बममध्ये मिळते तेव्हा त्याबद्दल लिहिल्याशिवाय खरचं राहवत नाही. 

हा अल्बम आहे "घर नाचले नाचले ". म्हटलं तर यातल्या प्रत्येक गाण्यावर लिहिता येईल कारण त्यांचा बाज वेगवेगळा आणि सगळीच पहिल्यांदी ऐकतानाही लगेच आवडून जाणारी. तशी अवखळ आणि थोड्या उडत्या अंगाने जाणारी ""उंच उंच माझा झोक " किंवा "सांजघडी सातजणी" अशी गाणी ऐकली की मग पद्मजाताई तिच्या त्या अलवार गोड आवाजात सूर लावते 

केव्हा कसा येतो वारा जातो अंगाला वेढुन 

अंग उरते न अंग जाते अत्तर होऊन 

खाली सुगंधीत तळे, उडी घेतात चांदण्या 

फ़ैलावल्या सुवासात कशा डुंबती चिमण्या 

गाण्याच्या सुरावटीतला सुरुवातीचा वाऱ्याचा आवाज सुरु होतो आणि माझ्या नकळत मी बाराएक वर्षे मागे जाते. आमच्या डिप्लोमाच्या सुट्ट्या तशा अवेळी म्हणजे जूनला सुरु होत आणि त्या वर्षी आम्हा सहाजणींचं देवगडला जायचं ठरलं, एका मैत्रिणीच्या मामाकडे. तिथे एका संध्याकाळी सड्यावर बसले असताना दुसऱ्या बाजूला म्हणजे कड्यावर समोर पसरलेला अरबी समुद्र आणि अशीच वाऱ्याची गाज. समुद्र नुसता ऐकायला किती छान वाटतो न? मागच्या वर्षी pacific मधून केलेल्या प्रवासात एका रात्री अशीच गाज जहाजाच्या बाल्कनीत बसून नुसती ऐकत होते तेव्हाची अवस्थाही अशीच संदिग्ध. हा समुद्र मला नेहमीपेक्षा जास्त विचारही करायला लावतो आणि एकाच वेळी शांतही करतो. 

तर आत्ता हे लिहिताना, ऐकताना अशीच मी पोहोचतेय सड्यावर आणि मग तो  वारा त्याबरोबर पाऊस घेऊन येतोय. समोर पसरलेल्या अरबी समुद्रावरून पाऊस, कड्यावरून सड्यावर येतो ते प्रत्यक्ष पहायची माझी तशी पहिलीच वेळ. ती सर आपल्याला "पळ" म्हण सांगायच्या ऐवजी तिथेच कड्यावर खिळवून ठेवते. समुद्राच्या गाजेचा आणि पावसाचा असा मिळून एक वेगळा आवाज ऐकत आपण नक्की कुठे आहोत हे आपल्याला कळत नाही किंवा नाही कळलं तरी काही फरक पडत नाही हा असा तो क्षण पुन्हा जगता येत नाही. अर्थात असं तेव्हा वाटलं पण आता कानावर पडणारे सूर तशीच वातावरणनिर्मिती करू पाहतात आणि लगेच पुढच्या "केव्हा कसा"ला तबल्याचा ठेक्याला आपण चटकन मान डोलावतो.   

म्हटलं तर  चारच ओळींची कविता आणि म्हटलं तर साडेचार मिनिटांचा सुरेल प्रवास. आपल्याला आपल्याच आठवणींमध्ये नेणारा. पहिल्यांदी तो पाऊस पहिला तेव्हा मी पळालेच नाही. त्या "फ़ैलावल्या सुवासात कशा डुंबती चिमण्या" प्रमाणे तो मृद्गंध जणू काही पहिल्यांदीच अनुभवतेय अशी स्तब्ध बसूनच राहिले. पुढे काय झालं आता मला आठवत नाही. कदाचित त्या मामींनी मुंबैकरणी आपल्या घरी आल्यात या काळजीने मला बोलवून घरात बसवलं असेल. गेली कित्येक वर्षे मी हा अनुभव जवळ जवळ विसरलेच होते पण या गाण्याने शेवटी हा माझा अत्तराचा फाया मलाच आणून दिला. आणि या गाण्याच्या सुरुवातीलाच प्रशांत दामलेंनी  म्हटल्याप्रमाणे  आपण इतरांना तो सुगंध वाटत राहतो, असं माझं झालय. 

नुसतं कवितावाचन करून त्याचा आनंद घेता येतो हे मान्य केलं तरी माझ्यासारख्या सर्वसामान्य रसिकांना बरेचदा काव्यांच्या प्रेमात पडताना त्यांची गाणी होणं का महत्वाचं आहे हे मत तसं दुय्यम. त्यामुळे इथे जसे गुण इकडे इंदिरा संतांच्या सुंदर रचनेला तितकेच ते गिरीश जोशी यांच्या संगीताला आणि हे संगीत थेट आपल्याला आपल्याच आठवणीत घेऊन जाणाऱ्या पद्मजा ताईला. यातला प्रत्येक सूर इतका जपून लावलाय की त्याच्या शब्दांना थोडही उणं अधिक व्हायला नको. ती हे इतक्या तरलपणे गात असते की इथे आता कुणीतरी एक चित्र काढतंय आणि आपण त्याचा  भाग होतोय अशी काही कल्पना मनात तयार व्ह्यायला लागते. अगदी पहिल्यांदी हे गाणं ऐकताना जसं मला एखाद्या चित्राचा भास झाला होता तसच चित्र जेव्हाही मी हे गाणं ऐकते तेव्हा पुन्हा या सुंदर सुरावटींवर रेलून नकळत एक चित्र मी रेखाटायला लागते. माझ्यासाठी हे चित्र योग्य शब्दात आणि पूर्णपणे मांडता आलं का माहित नाही पण ही पोस्ट जर मी लिहिली नाही तर मात्र हे मी कुठेच व्यक्त केलं नाही याची तीट त्या अव्यक्त चित्राला लागेल. 

सिद्धार्थ - बालमजुरीचं भकास वास्तव

(spoiler alert - खाली या सिनेमाची जवळजवळ संपूर्ण कथा सांगण्यात आली आहे. ज्यांना आधी स्वतः सिनेमा पाहणे आवडते त्यांनी याकडे लक्ष द्यावे)

बारा वर्षाचा पोरगेला हात बसमधून बाबाला टाटा करताना दिसतो. या हाताला चेन दुरुस्त करणाऱ्या आपल्या बाबाला मदत करायची असते, जमलचं तर त्याच्या सातेक वर्षाच्या बहिणीच्या लग्नाच्या हुंड्यासाठी पैसे साठवून कुटुंबाच्या भविष्याची चिंता कमी करायची असते आणि तो काही कायमसाठी जाऊन राहणार नसतो. तो दिल्लीहून लुधियानाला एका कारखान्यात रोजंदारी करून पुन्हा दिवाळीला घरी थोडे दिवस येणार असतो. त्याचा चेहरा नीट पाहतो न पाहतो तोच बस गेलेली पण असते. हा सिद्धार्थ, ज्याच्या चेहरा किंवा ज्याचा फार ठळक नसलेला चेहरा आणि तरीही त्याचं नाव ठळकपणे असलेली कथा साकार करणारा, सत्य कथेवर आधारीत २०१३ मध्ये आलेला हा सिनेमा.

तसं पाहिलं तर मोठ्या शहरात सिग्नलला किंवा कुठे फुटकळ कामं करणारे असे छोटे मोठे सिद्धार्थ आपण कित्येक वर्षे पाहात असतो आणि त्यांची कथा थोडीफार आपल्याला माहित असते. एक असाही असतो किंवा कदाचित जास्त असे असतील ज्यांचा चेहरा खऱ्या अर्थाने हरवतो आणि आपण आपल्या मार्गाने चालताना वाईट वाटणे खेरीज फार काही करणं आपल्या हातीदेखील नेहमीच नसते. ही कथा हा सिद्धार्थ आणि अर्थात त्याच्या पालकांची तगमग मांडताना आपल्याला खऱ्या अर्थाने अंतर्मुख करून जाते.

कथेबाबत विस्तृत लिहायचं तर दिल्लीत, एका छोट्या झोपडीत राहणारं हे छोटं कुटुंब. सिद्धार्थ, चेन दुरुस्त करून कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करणारे त्याचे बाबा, पिंकी त्याची छोटी बहिण आणि त्यांचा सांभाळ  करणारी त्याची आई.  या कुटुंबाचं दिवसाचं उत्पन्न फार तर अडीचशे रुपये असेल. त्यात त्यांचा रोजच खर्च, झोपडीचं भाडं हे सगळं सांभाळून मुलांना शाळेत पाठवण्याची चैन या कुटुंबाला परवडणार का? यातूनच एका ओळखीच्याच चुलता लुधियानाच्या कारखान्याचा मालक आहे आणि तिकडे संधी आहे म्हणून लहानग्या सिद्धार्थला तिथे पाठवायचं ठरतं. त्याच्या आईला मनातून कितीही वाटलं की मुलाला शिकवलं पाहिजे तरी तो तिकडे सुरक्षित काम करेल अशा भाबड्या आशेने आणि परिस्थितीच्या अतीव गरजेने हा निर्णय घेतला जातो. सिद्धार्थला जरी धोणी सारखं क्रिकेट खेळायचं असतं तरी त्याला आपल्या कुटुंबियासाठी काही करण्याची तयारी असते. त्यानंतर तो जातो, त्याचा एकदा फोनदेखील येतो आणि नंतर संपर्क तुटलेला आणि दिवाळी उलटली तरी परत न आलेला हा सिद्धार्थ शेवटी सापडतो का?

सारासार विचार केला तर त्याच्या अस्तित्वाचं महत्व नक्की कुणाला असायला हवं? त्याच्या पालकांना. बाकी तो कारखानदार, तो मधला एजंट यांना त्याच्या परतण्याशी देणं घेणं असावं का? किंवा आपलं काम नेटाने करू पाहणारे कायदा सुव्यवस्था अधिकारी किंवा एनजीओ कुणीही यासाठी मदत केली आणि त्याचा पाठपुरावा करावा म्हटला तरी किती? उत्तर स्पष्ट आहे आणि तरीही या कथेतून त्याच्या पालकांची लढाई अधोरेखीत करताना हा चित्रपट आपल्यासाठी न संपणारे अनेक प्रश्न मागे ठेवून जातो.

"सिद्धार्थचे बाबा", हा तगमगलेला चेहरा सिनेमा पाहताना आपण वारंवार पाहतो. हरवलेल्या मुलाला शोधण्यासाठी ओळखीच्या  ट्राफिक पोलिसाला विचारून काही सल्ला मिळतो का ते पाहतो. प्रसंगाचं गांभिर्य ओळखून तो पोलिसस्टेशनला तक्रार नोंदवायला पाठवतो. इथे सिद्धार्थचा चेहरा हा प्रश्न ऐरणीवर येतो. या कुटुंबाकडे एक मोबाईल असतो त्यात पिंकीकडून चार्ज टाकून कधीमधी वापरला जातो. पण एकंदरित मोबाइल जगतात उपऱ्या बापाला कधी आपल्या मुलाचा फ़ोटो काढायचं सुचलंच नसतं. घरी आल्यावर पिंकीचा फ़ोटो काढतानाची तत्परता त्यातल्या त्यात तो दाखवतो. रोजच्या जीवनातलीच लढाई त्याच्यासाठी खरं तर खूप होती. हे संकट म्हणजे अग्निपरीक्षाच. कासावीस होऊन जेव्हा स्वत: लुधियानाला जायचं ठरवतो, तेव्हा होणाऱ्या खर्चाला कसं भागवायचं, याची या कुटुंबाच्या बजेटची चर्चा काळजाला घर पाडते. दिल्लीहून लुधियानाला जायचे ३८९ रू. आणि वरखर्चाच्या तजवीजीसाठी त्याच्याचसारखे हातावर पोट असलेले हात मदतीला येतात. लुधियानाला जी काही माहिती मिळते त्याचं सार इतकच की सिद्धार्थला डोंगरीला नेलं असू शकेल. हा अर्थात त्याच्या रूममेटचा अंदाज.

जसा सिद्धार्थच्या बाबांचा संघर्ष, तशी एकीकडे झुरणारी त्याची आई. तुमच्या-माझ्या आईसारखीच, मुलासाठी कळवळणारी, तो एजंट नवऱ्याला नीट उत्तर देणार नाही, म्हणून वाघिणीसारखी तरातरा जाऊन त्या लुधियानाच्या कारखानदाराच्या पत्त्याचं पान एजंटच्या डायरीतून फाडून आणणारी, एका बाजूला ज्योतिषाकडे जाऊन त्याचे ग्रह बघणारी, नवरा लांबच्या गावी मुलाला शोधायला जाणार म्हणून त्याच्या धंद्याची जबाबदारी आपल्या अंगावर घेणारी. तिची वेदना माझ्यातल्या आईला हुंदके द्यायला भाग  पाडते.

मग सुरू होतो शोध डोंगरीचा. हे गाव नक्की कुठे आहे आणि तिकडे काय आहे हे आम्हा मुंबईकरांच्या तोंडावर असलेलं उत्तर शोधताना तोंडाला मात्र फेस येतो. डोंगरी शोधली तरी सिद्धार्थ मिळणार का? मुंबईत आणखी अशीच रस्त्यावर असलेली मुलं प्रसंगी सिद्धार्थच्या वडिलांना सल्ला देताना त्यांच्यापेक्षा वडिल वाटून जातात. नकळत या सगळ्याच मुलांचे प्रश्न आपल्याला स्पर्शून जातात. पोटच्या मुलाला आपण जवळजवळ हरवून बसलोय या भावनेने आसपास दिसणारी सगळीच मुलं सिद्धार्थसारखी वाटायला लागतात, त्याचा सुरुवातीला पुसट दिसलेला चेहरा आपल्या सर्वांसाठी धूसर होत जातो. आता दरमजल करत भटकणाऱ्या या बापाच्या वेदनेने आपणाला हुरुहूर लावते. चटका लावणारा हा सिद्धार्थ.

मला सिद्धार्थ म्हटलं की तो राजकुमार आठवतो, ज्याने राजवाड्याबाहेर पडण्याआधी दु:ख कधीही पाहिलं नव्हतं. तसं पाहायला गेलं दुःखाची पराकोटी होते, तेव्हा प्रसंगानुरूप आपलाही "सिद्धार्थ" होत असतोच. त्याचं पुढे काही करता येईल का? हे आपल्याला माहित नसतं. पुन्हा "जैसे थे" झालं की आपल्यातला तो "सिद्धार्थ" तात्पुरता गायब होतो. या साऱ्या भावनांचं, हतबलतेचं पुढे काय करायचं याचा नेमका तोडगा मला तरी अजून मिळाला नाही. इथून पुढे मात्र "सिद्धार्थ" म्हटलं की जसा तो राजकुमार आठवेल तसाच आठवेल हा सिद्धार्थ. जो कळत नकळत आपल्या आसपास कुठे न कुठे दिसत राहणार तरी त्याला ठळक चेहरा नाही. त्याचं अस्तित्व असून नाकारणाऱ्यांमध्ये मीही असेन पण तरी फक्त वाईट वाटणे सोडून मी आणखी काय काय करावं या उत्तराचा शोध सुरु राहीलच.  

हा सिनेमा निर्माण करणाऱ्या पूर्ण टीमने त्यांचं काम १०० टक्के केलं आहे. IMDB ने ७.१ मानांकन दिलेला, बेजिंगच्या आणि हॉंगकॉंगच्या २०१४ च्या inernational फिल्म फेस्टिवल ला अवार्ड मिळालेला, इतर ठिकाणीही नामांकन मिळालेला (आणि देशात अर्थात कुठेच नामांकन नसलेला)  हा चित्रपट, नेटफिल्क्सने सजेस्ट केला म्हणून मला पाहायला मिळाला. कदाचित जसा सिद्धार्थ हरवला तसा बॉलीवूडमध्ये दर शुक्रवारी येणाऱ्या करोडोंचा गल्ला भरणाऱ्या चित्रपटांच्या गर्दीत हा हरवला का माहित नाही. पण असे चित्रपट पाहणाऱ्या प्रेक्षकांनी तो चुकवू नये म्हणून उशिरा का होईना पण ही पोस्ट.  

चित्रपटाचं पोस्टर साभार IMDB

चले चलो

खरं मला या पोस्टचं नाव hibernation द्यायचं होतं पण त्याचा मराठी अर्थ निष्क्रियता आहे हे पाहिल्यावर तो विचार रद्द केला. निष्क्रिय या शब्दा मध्ये जो ढिम्मपणा आहे तो मनात आणलं तरी प्रत्यक्षात आणणं कठीण इतके आपण परिस्थितीने बांधले असतो. माझं जाऊदे, माझ्या आसपासच्या सत्तरीतल्या पालक मंडळींना पाहिलं तर तर तेही नुसतेच बसून राहिलेत असं क्वचितच दिसतं. 

तर असो. सांगायचा मूळ मुद्दा पूर्ण विसरायच्या आधी हेच म्हणायचं होतं की या वर्षी जसा छान वसंत आणि मग थोडा वाढीव उन्हाळा मिळाला, इथवर सगळं कसं चांगलं सुरु होतं. नुसतं विकेंड टू विकेंडच्या ज्या सगळ्या ट्रिपा केल्या त्याबद्दल लिहायचा पेशन्स असला तर हातून बरीच प्रवासवर्णनं लिहून झाली असती आणि त्यांची आठवण संग्रहीत राहिली असती. बघूया आता पुढच्या वर्षी या जुन्या ट्रिप्सबद्दल काही खरडता आलं तर. 

पण मग पानगळती सुरु झाली आणि नेहमीचेच छोटे छोटे प्रश्नदेखील मोठे वाटू राहिले. उगीच होणारी चिडचिड स्वतःलाच त्रास देऊ लागली. ऑफिशियली हिवाळा एकवीस डिसेंबरनंतर येतो पण इकडे आधीच त्याचा इफेक्ट येऊ लागला.  

 त्या दिवशी एक अस्वल थंडीत झोपून राहतं आणि बाकीचे प्राणी त्याच्या गुहेत येऊन मज्जा करून जातात अशा अर्थाची एक बालगोष्ट वाचून  झाल्यावर असंच आपण पण हायबरनेट करावं असा विचार मनात आला. थंडी इतकी कडाक्याची आहे की कामासाठी बाहेर पडूच नये, तिकडे कोणाचं काय सुरु असेल आपल्याला काय त्याचं, तिकडे कशाला आपल्याच घरात काही मज्जा सुरु असतील तरी आपण त्याचा भाग न बनता सरळ त्या अस्वलासारखं ढिम्म झोपून राहावं असं या थंडीने किंवा त्यामुळे येणारे आजार आणि इतर कटकटींमुळे झालंय. तरीदेखील एक उडी थोडं साऊथला मारून आलोय आणि मग पुन्हा आजारांची रांग मार्गी लावतोय. या परीस्थितीत एक मोठा आरामाचा कार्यक्रम तर हवाच. 

अर्थात असं काहीही वाटलं तरी प्रत्यक्षात जास्तीत जास्त तासभर स्वतःच्या दुखण्यांना देऊन आपण सावरतो. हा थोड्या वेळचा चढ आहे पुन्हा उतारावर आपलीपण गाडी लागेल ही आशा असते आणि तसंही हायबरनेट करायची सोय नाही हे वास्तव आहेच. 

आम्हाला शाळेत या दिवसात शनिवारी आमचे ड्रीलचे सर एक दो एक दो करायला लावायचे. आज ही पोस्ट लिहिताना जरा मागे ब्लॉगकडे लक्ष दिलं तेव्हा लक्षात आलं. या वर्षी महिन्यांची अनुक्रमणिका पहिली तर अगदीच एक दो, एक दो आहे एखादवेळेस तीन. बाकी, प्रकार बदल, वगैरे काही नाही. म्हणूनच सुरुवातीला लिहिताना ब्लॉग पण निष्क्रिय झालाय का असा विचार करत होते. पण या एक दो, एक दो मध्येच पुढे चालायचं बळ  मिळेल असं वाटलं. छोटी छोटी पावलं का होईना पण हालचाल आहे. म्हणून हे स्वतःचं स्वतःला सांगणं की चले चलो.

उद्या दिनदर्शिका बदलायची तर त्याचं स्वागत निष्क्रिय शब्दाने करण्यापेक्षा "चले चलो". शुभेच्छा तर सर्वांसाठी आहेतच. Welcome 2015 आणि जाता जाता २०१४ मधल्या काही महत्वाच्या भटकंतीचं हे कोलाज.

सुरज की बाहों में...

 

माझं त्याचं प्रेम तसं पाहायला गेलं तर खूप जुनं पण बहुतेक मलाच ते माहित नव्हतं. त्याला माहित असावं पण मीच जेव्हा तो नेहमी असायचा तिथे राहायचं सोडून लांब लांब जात राहिले. मग मलाही त्याने दर्शन द्यायचे दिवस कमीकमी केले. आज तर सगळ्यात लहान दिवस म्हणजे तो दिसला तरी कमीच वेळासाठी पण आमच्याकडे तर चांगला दहा दिवस तो दिसणार नाही असं आधीच माहित आहे. हो, हा  तोच तो आपला दिवस ज्याच्या येण्याने सुरु होतो  जाण्याने संध्याकाळ संपते तो रवि/सूर्य, माझा हिवाळ्यातला आशेचा किरण. 

जेव्हा काळोख्या दिवसाने नैराश्याचं वातावरण येतं तेव्हा त्याला शोधायला मी दक्षिणेला गेले आणि अपेक्षेप्रमाणे तो प्रशांत महासागरावर माझी पहाटे वाट पाहत होता. त्याला पाहताना त्या दिवशीचा तो वॉक मी नक्की कितीवेळ केला त्याची कुठे मोजदाद करा?

एखादा दिवस असा येतो जेव्हा तो असतो पण आपल्या रोजच्या धावपळीत त्याच्यासाठी वेळ नसतो आणि नेमकं त्याच दिवशी त्याच्याकडे मोप वेळ असतो मग रुसून तो जायच्या आधी त्याला पाहून घ्यावं. इथे कुणाला माहित तो पुन्हा केव्हा दिसणार आहे? 

आणि खरं तर असंच होतं. तो लवकर येतच नाही. नैराश्याचे ढग दाटून येणार, त्याची ही मैत्रीण त्याच्याविना एकटी होणार हे त्यालाही जाणवतं आणि मी ऑफिसला जायच्या रस्त्यावर फक्त माझ्यासाठी तो त्या आमच्या लाडक्या जागी येतो. नुसता येत नाही तर मी माझ्या मनातल्या भावना त्या दिवशी जास्त प्रगट केल्या म्हणून एक खास नजारा प्रदर्शीत करतो. त्यादिवशी सहकार्यांना सेलफोनमध्ये त्याला दाखवताना," तुला कसा दिसला?" म्हणून भाव पण खायला मिळतो. 

त्याच्याबरोबर किंवा फक्त त्याच्याबरोबर शेयर केलेले असंख्य क्षण मी जपलेत, हे माझे जुने अल्बम पाहायला गेले की लक्षात येतं. माझ्या कित्येक कातर संध्याकाळी,प्रसन्न किंवा काही वेळा मरगळलेल्या सकाळी, तो माझ्यासाठी असतो . मला खरचं तो किती आवडतो हे मला नेमकं तो जेव्हा खूप दिवसांसाठी दिसणार नसतो तेव्हा जाणवतं. अशावेळी माझ्या स्वार्थी मनाला मी खूप कोसते.    

तो वाट पाहायला लावतो पण जेव्हा येतो तेव्हा आधीचा विरह संपतो आणि पुन्हा मी त्याच्याबरोबर ते जुने संवाद करायला तयार होते.

आमची मैत्री, आमचं प्रेम इतकं जुनं आहे की आणखी कुणी कितीही प्रयत्न केला तरी ते आमच्या दोघातून निघून जाणार नाही आणि या भरवशावरच तर हे संबंध अव्याहतपणे टिकून आहेत.

या प्रेमाची ही चित्रगंगा. त्याच्या आजच्या सर्वात लहान दिवसानंतर पुन्हा दिवस मोठा होणार आणि मग  माझ्यासाठी  आशेची ऊर्जा घेऊन तो येणार त्याची ही नांदीच. 

अल्याड पल्याड

आज बरेच दिवसांनी इथे येणं झालं. सुरुवात काही वर्षांपुर्वी डावीकडच्या  बैठ्या इमारतीतून झाली होती. त्यानंतर मग यथावकाश उजवीकडची थोडी लाम्बुळकी आणि आधीपेक्षा मोठं परसदार (backyard) असलेल्या इमारतीतले वर्गदेखील आमच्या ओळखीचे झाले; नव्हे त्यांची सवय झाली.

सुरुवातीला म्हटलं तसं, मध्ये काही महिने फारसं येणं झालं नाही. पण कधीतरी आलं की मी माझ्या पिल्लांना तिथे रोज सोडायचे माझे जुने दिवस चटकन तरळतात. तेव्हा मुलांना सारखी आई लागायची. त्याची जागा बाबाने कशी पटकन घेतली हेही लक्षात येतं. आई काय, बाबा काय, मुलांना घरच्या माणसाला इथून निरोप देताना व्हायचा तो तात्पुरत्या विरहाचा त्रास व्हायचाच पण तरी जितक्या लवकर ती नवीन रुटीनला रुळतात तसे आपण मोठे रुळतो का हे एक मोठंच कोडं. 

आजही आम्ही आत आलो आणि मग यावर्षी आमचा वर्ग जवळजवळ शेवटाला असल्याने तो एक थोडा मोठा हॉलवे आहे तो चालायचा. चालताना डावीकडे आधी एका वर्गाचं दार आणि मग एक छोटी त्रिकोणी खिडकी असे एकामागून एक तीन चार वर्ग पार केले की आमच्या वर्गाचं दार. त्यापल्याड एक छोटी दुनिया. तिथलं सगळचं छोटं छोटं. काही मुलांना आईबाबा परत जाताना एखादं पुस्तक वाचून दाखवताना बसायला ठेवलेला सोफा आणि शिक्षकांचा laptop ठेवायचं टेबल वगैरेच काय त्या तशा मोठ्या गोष्टी. बाकी सगळं इवलं इवलं. छोट्या छोट्या टेबलांपाशी काही बाही करू पाहणारी छोटी छोटी मुलं. त्यातली काही त्या दिवसाला रूळलेली, स्वत:चा पसारा करून त्यात रमणारी तर एकदोन थोडी हिरमुसलेली आईबाबांना नुकताच निरोप देऊन भांबावलेली. 

आम्ही सवयीप्रमाणे रेनकोट जागेवर ठेवून गेल्यागेल्या हात धुवायचं प्राथमिक कर्तव्य पार पाडत असताना "तू येऊ नको. तू तिथेच थांब", अशी चिमुकली आज्ञा. हे मला थोडं नवीन. "बरं बाबा". 

हम्म आता काय? एका चिमुकल्या बोर्डवर स्वतःच्या नावाचं स्पेलिंग येत असल्यास लिहिणे. आमचा उलटा एस आणि उलटा एन वाचताना मला फार मजा वाटते. 

तेवढ्यात आमच्या वर्गाची त्रिकोणी खिडकी दिसते. आज गोष्टीची तशी गरज नाहीये नाही तर आमचं ध्यान लगेच पुस्तक वाच नाहीतर  कार्पेट पुसतो मोडला येऊ शकतो. आज खिडकीशी चक्क रांग आहे. 

तोवर मी अल्याडची छोटी दुनिया पुन्हा थोडा वेळ पाहून घेते. छोटी छोटी भातुकलीसारखी भांडी, परसदाराला लागून असेलला एका रानवाटेवरून मुलांनी आणलेले काही पाइनकोन्स, फॉल लीव्ज, खारुताईचे लाडके नट्स या सगळ्यामधून शिक्षिकांच्या सहाय्याने मुलांनी बनवलेले वेगळे वेगळे आर्ट पिसेस आणि त्यांचाच वर्गसजावटीत केलें उपयोग. आजूबाजूला असणारे एक दोन छोटे फळे आणि त्यांच्यावरच्या मुलांच्या रेघोट्या. तितक्यात कुणी तिकडे छोटे छोटे tracks सांधून गाडी बनवून तिचा डायवर होतोय. कुणी एका पेटाऱ्यातल्या सुरवंटाला खाऊ देतोय. या सगळ्याचं जर मी चित्रकार असते तर फार सुंदर चित्र झालं असतं. 

अरे इतक्यात रांग कमी होतेय म्हणजे पल्याड जायला हवं.  आजकाल इकडे निरोप देताना आई/बाबा पल्याड आणि मुलं अल्याड अशी खिडकीच्या काचेवर कारागिरी चालते आणि मग फ़ुल्ल फायनल टाटा असं रुटीन आलंय. 

मी मुलाला तिकडे पिटाळून बाहेर खिडकीपाशी बसते. त्याला सरळ दिसेल असे "एस" आणि "एन" काढताना माझं पण डोकं थोडावेळ थांबतं. तेवढ्यात आमच्या पिकासोने पण याची नोंद घेऊन त्याच्या बाजूच्या काचेवर पुन्हा ते स्पेलिंग, त्याच्याभोवती रेघोट्या सुरु केलं. मी त्याच्या नावाला एक सुंदर हार्ट काढून माझ्या चित्रकलेची सांगता केली. 

त्यानेही हात हलवून आतमध्ये त्याच्या त्या दिवसाच्या आवडीचं काही शोधायला सुरुवात केली. पल्याडहून हे पाहणारी मूक मी, अजून त्याच्या त्या अल्याडच्या दुनियेतून बाहेर यायला पाहत नव्हते. असं  का व्हावं की माझ्या त्या पल्याडच्या दुनियेतलं काहीच मला खुणावू नये?